5
119

Mù phương án: Hãy nghĩ như Bi

Bi_tham_Hoi_An

Bi – cháu gái 10 tuổi của tôi – đạt danh hiệu học sinh giỏi. Tôi thưởng Bi một chuyến đi chơi phố cổ Hội An và xem chương trình biểu diễn nghệ thuật thực cảnh “Ký ức Hội An”.

“Con có thích chương trình biểu diễn không Bi” – Tôi hỏi bé con khi vừa xem xong đêm diễn.

“Dạ, con thích” – Bi hào hứng.

“Vậy dì Linh cho con hai lựa chọn, con sẽ chọn phương án nào: A- Xem lại buổi biểu diễn; B – Không xem lại buổi biểu diễn?”

Bi khẽ mím môi, nghiêng nghiêng mái đầu suy nghĩ rồi nhìn tôi trả lời: “Con thích xem lại một chương trình như thế này nhưng về một chủ đề khác”.

Tôi cười thích thú. Cô cháu gái lém lỉnh của tôi đã chọn một phương án khác ngoài giới hạn tôi đưa ra. Bi đã vượt qua một lỗi tư duy rất thường gặp ở người lớn: Mù phương án.

Trong cuốn “Nghệ thuật tư duy rành mạch – 99 lỗi tư duy cần tránh” của Rolf Dobelli, tác giả đặt một tiêu đề rất hấp dẫn để giới thiệu lỗi tư duy mù phương án: Không bao giờ có cuộc đua “song mã”. Chúng ta thường tự đặt mình vào tình trạng phải lựa chọn giữa hai phương án “X” hoặc “Không X”, A hoặc B. Bộ não bị hạn định giữa hai lựa chọn khiến chúng ta quên đi rằng còn có nhiều sự lựa chọn khác.

Một ví dụ trong lĩnh vực chính sách đã được Rolf Dobelli đưa ra để minh hoạ cho lỗi tư duy này. Thành phố nọ cân nhắc xây dựng một sân thể thao trên một mảnh đất trống với lập luận là sân thể thao sẽ mang lại lợi ích cho cộng đồng hơn là mảnh đất trống (A là xây dựng sân thể thao, B là mảnh đất trống). Tuy nhiên, điều mà người hoạch định chính sách cần so sánh không phải là giữa A và B mà cần cân nhắc nhiều lựa chọn khác. Chẳng hạn, xây một trường học, bệnh viện, trung tâm nghệ thuật biểu diễn hay một lò đốt công nghiệp có thể sẽ có nhiều ích lợi hơn. Vấn đề là có rất nhiều lựa chọn khác tốt hơn ngoài A và B nhưng lại không được cân nhắc.

Đây là một trong những lỗi tư duy phổ biến được đưa vào bài thi viết của GRE – một chứng chỉ điều kiện để nộp hồ sơ xin học đại học hoặc cao học tại các trường đại học khu vực Bắc Mỹ. Đề bài sẽ đưa ra hai lựa chọn A hoặc B như ví dụ của Rolf Dobelli. Thí sinh phải phát hiện lỗi tư duy và lập luận về những phương án khả dĩ khác để phản biện ý kiến người ra đề. Đối với sinh viên xin học các chuyên ngành về luật, chính trị, xã hội và quản lý, điểm thi viết về phát hiện lỗi tư duy càng cao sẽ càng tăng tính thuyết phục cho hồ sơ.

Trong đời sống hằng ngày, chúng ta thường mắc lỗi mù phương án nhưng ít khi phát hiện ra. Đơn giản như việc quyết định mua hay không một món hàng vì giá khá cao, chúng ta thi thoảng quên rằng còn có nhiều lựa chọn khác như: mua hàng của nhãn hiệu khác với giá hợp túi tiền hơn, mượn từ bạn bè, người thân mà không phải mua, mua lại đồ cũ với giá phải chăng, chờ đến khi có tiền mới mua…. Điểm mấu chốt là chúng ta tự hạn chế các lựa chọn chỉ còn hai phương án “mua món hàng” hay “không mua món hàng”, dẫn đến mất nhiều thời gian cho việc ra quyết định.

Trong quy trình hoạch định chính sách, thỉnh thoảng cũng có trường hợp nhà hoạch định chính sách bị mắc lỗi mù phương án. Với công việc chính là thẩm định  điều kiện thành lập đơn vị sự nghiệp công lập, tôi từng gặp trường hợp xử lý đề nghị của một đơn vị: A – Thành lập một đơn vị sự nghiệp công lập; B – Thành lập một tổ và bố trí con người cho tổ đó hoạt động. Sau khi tìm hiểu các văn bản quy định, tôi nhận thấy cả hai phương án đều không phù hợp do lĩnh vực và địa bàn được đề cập đến đều đã có đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp dịch vụ. Ngoài ra, theo luật định thì các doanh nghiệp trên địa bàn có trách nhiệm đảm bảo dịch vụ đó cho tổ chức của mình.

Một cơ quan chuyên ngành góp ý chọn phương án B. Tôi liên hệ để nghe thêm lập luận từ cơ quan này vì lo ngại mình chưa nắm đủ thông tin. Tôi nhận được lời giải thích: Đơn vị đề nghị hai phương án A hoặc B; phương án A không đủ điều kiện nên chọn B đó em. Tôi đã mong nhận được phản hồi rằng tôi thiếu thông tin nào đó để B đủ tính thuyết phục. Tiếc rằng đó lại là một câu trả lời bị bó hẹp trong cuộc đua “song mã”: Không A, nên B.

Trong bước đề xuất và lựa chọn chính sách, người hoạch định chính sách luôn phải chuẩn bị “mâm cơm” với nhiều “món ăn” chính sách khả dĩ nhất trước khi đi đến so sánh và quyết định. “Mâm cơm” đó không nên chỉ hạn định trong một hoặc hai lựa chọn, mà nên có nhiều hơn hai. Thậm chí, “không làm gì cả” cũng là một lựa chọn chính sách. Chẳng hạn, việc chính quyền “không làm gì cả”, hạn chế sự can thiệp đến xu thế phát triển tất yếu của nền kinh tế thị trường, để khu vực tư nhân tự do phát triển sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn là có sự bảo trợ của nhà nước trong một nền kinh tế kế hoạch, tập trung, bao cấp. Trong trường hợp thẩm định của tôi, sẽ không phải phương án A hay B mà có thể là C – Nhà nước không cần thành lập thêm gì cả, người dân đã được các đơn vị sự nghiệp công lập hiện có cung cấp dịch vụ, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm đảm bảo dịch vụ đó cho mình.

Không đơn giản như những lựa chọn của một cá nhân, quyết định chính sách của chính quyền có tác động đến cả một cộng đồng, địa phương, đất nước, thậm chí ảnh hưởng đến nhiều thế hệ. Người hoạch định chính sách, vì vậy, càng phải  tự nhắc mình tránh mắc lỗi tư duy mù phương án.

….

“Vậy thì Bi phải học thật giỏi để có thêm cơ hội đi nhiều nơi và xem nhiều buổi biểu diễn như hôm nay”.

Tôi nhìn cái đầu gật gật khoái chí của Bi nói tiếp: “Mục tiêu tiếp theo là ra Hà Nội xem vở diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” nhé Bi?”.

“Dạ, con đồng ý”

Hãy nghĩ như Bi! Luôn có nhiều lựa chọn C, D, E, F khác, ngoài “A hoặc B”!

By Linh Bùi

Xin cảm ơn Bi và mẹ Bi đã đồng ý để dì Linh viết câu chuyện và sử dụng hình ảnh của Bi trong bài viết này. Mong con chăm ngoan và luôn biết mở ra cho mình nhiều sự lựa chọn tốt đẹp Bi nhé!

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply