2
56

Nhà thờ màu hồng và định kiến nhận thức

hoa_vuot_rao

Bác tôi ở phố về quê xây một ngôi nhà thờ và sơn màu hồng cho mảng tường bên ngoài. Cả làng xì xầm nói nhà thờ phải sơn màu vàng mới đúng. Bác tôi cười nói “Tại sao cứ phải màu vàng mới là nhà thờ, màu hồng cũng được chứ sao”. Bác tôi đã vượt qua một lối suy nghĩ mà chúng ta thường mắc phải là định kiến nhận thức.

Định kiến nhận thức là gì?

Định kiến nhận thức (tiếng Anh gọi là cognitive fixation) là lối suy nghĩ theo lối mòn, do bị ảnh hưởng bởi kiến thức được thu nhận trước đó, dựa trên kinh nghiệm cá nhân hoặc các khuôn mẫu của xã hội.

Định kiến nhận thức được các nhà tâm lý học bắt đầu nghiên cứu từ những năm 30 của thế kỷ 20. Một trong những thí nghiệm lâu đời nhất về định kiến nhận thức là thử thách nối hai sợi dây của giáo sư Maier (1931). Những người tham gia thí nghiệm được giáo sư đưa vào một căn phòng có hai sợi dây treo trên trần nhà ở khoảng cách xa hơn giang tay, một chiếc ghế và một chiếc kìm. Họ được yêu cầu phải nối được hai đầu sợi dây bằng cách sử dụng những vật dụng có sẵn trong phòng. Những người thoát khỏi định kiến nhận thức sẽ nhận ra rằng có thể buộc chiếc kìm vào một đầu dây để làm con lắc. Nhờ đó, họ có thể nắm sẵn một đầu sợi dây đồng thời bắt lấy con lắc ở đầu dây còn lại, sau đó nối hai đầu sợi dây.

Một thí nghiệm khác được giáo sư Duncker thực hiện vào năm 1945, gọi là thử thách cây nến. Ông đưa cho người tham gia thí nghiệm một cây nến, một hộp diêm, một hộp đựng ghim tường và yêu cầu họ gắn cây nến lên tường mà vẫn có thể thắp sáng. Dĩ nhiên, chúng ta không thể gắn nến lên tường như một cái cây mọc ngang. Những người thoát khỏi định kiến nhận thức sẽ nghĩ ra rằng có thể gắn chiếc hộp lên tường bằng những chiếc ghim, sau đó gắn nến lên chiếc hộp. Cây nến vẫn cháy sáng như thường.

Suy nghĩ dưới ảnh hưởng của định kiến nhận thức sẽ khiến chúng ta thấy công dụng cố hữu của chiếc kìm và chiếc hộp mà không nhận ra rằng nó có thể trở thành con lắc và đế cắm nến. Gắn chặt suy nghĩ vào công dụng phổ biến của đồ vật làm cản trở những suy nghĩ mới mẻ. Nhiều người tham gia thí nghiệm đã không vượt qua thử thách vì thiếu sự đột phá trong suy nghĩ.

Định kiến nhận thức rất phổ biến trong đời sống thường ngày. Nhà thờ màu vàng chỉ là một ví dụ rất nhỏ. Một vài ví dụ khác khá phổ biến như: Bé trai phải mặc quần áo màu xanh và chơi xe ô tô; bé gái phải mặc váy màu hồng và chơi búp bê; phụ nữ không nên làm lãnh đạo mà nên tập trung vào việc nhà và chăm con. Và…đàn ông không được khóc.

Bên cạnh đó, định kiến nhận thức biểu hiện dưới hình thức xử lý công việc theo lối mòn hoặc chủ nghĩa kinh nghiệm. Trong quản trị nhà nước, việc áp dụng cùng một chính sách cho nhiều đối tượng khác nhau, trong nhiều không gian và thời gian khác nhau mà không phân loại, đánh giá các giải pháp cũ để đưa ra giải pháp mới phù hợp hơn là một kiểu xử lý công việc theo lối mòn.

Khi bị ảnh hưởng bởi kinh nghiệm, chúng ta thường chọn giải pháp đã làm hoặc thấy trước đó (nhà thờ màu vàng) và xem giải pháp mới là sai, lệch lạc (nhà thờ màu hồng).

Ngoài ra, làm một công việc quá lâu với sự tập trung quá sâu cũng khiến chúng ta rơi vào định kiến nhận thức, dù việc đó chỉ kéo dài trong vài giờ.

Vì sao chúng ta mắc phải định kiến nhận thức và ảnh hưởng của nó?

Mỗi khi đối mặt với một vấn đề cần đưa ra nhận định và quyết định, nhận thức của chúng ta sẽ diễn ra cuộc cạnh tranh giữa một bên là kiến thức, kinh nghiệm có sẵn trong trí nhớ dài hạn và một bên là các giải pháp mới. Khi các kiến thức và kinh nghiệm lấn át mạnh hơn, định kiến nhận thức sẽ chiến thắng.

Trong một cộng đồng hay một nhóm, định kiến nhận thức khiến nhiều người có xu hướng lựa chọn theo hình mẫu, sở thích của số đông. Làm theo số đông là cách để tìm kiếm sự chấp nhận của cộng đồng và nhóm. Vì vậy, dù họ âm thầm nghĩ A có thể đúng nhưng vẫn quyết định chọn B. Khi sáng tạo một sản phẩm hay đưa ra một quyết định mới, nhận thức theo số đông sẽ khiến các sản phẩm hay quyết định mới có nét tương tự với những sản phẩm hay quyết định trước đó (có thể của chính bản thân họ hay của những người khác).

Chính vì vậy, định kiến nhận thức là bước khởi đầu giết chết sự sáng tạo và đổi mới. Dưới ảnh hưởng của định kiến nhận thức, chúng ta sẽ tự gắn suy nghĩ của mình vào những kiến thức, kinh nghiệm sẵn có mà không tìm kiếm, lựa chọn những giải pháp mới, không lắng nghe những người xung quanh, không đặt mình vào vị trí người khác để học hỏi, đưa ra các ý tưởng mới.

Làm thế nào để vượt qua định kiến nhận thức?

Nghỉ ngơi! Nghỉ ngơi giúp giảm sự tập trung vào các kiến thức và kinh nghiệm sẵn có và chuyển sự tập trung vào những thông tin, kiến thức mới. Có như vậy, ý tưởng mới mới có thể chiến thắng cuộc cạnh tranh với kinh nghiệm để xuất hiện trong trí não chúng ta, giúp chúng ta đưa ra giải pháp đột phá hơn. Tương tự như vậy, thay đổi không gian làm việc cũng là một cách để trí não chuyển sự tập trung vào những thông tin, kiến thức mới.

Luân phiên giữa các công việc cũng là một giải pháp hữu hiệu. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng nếu bạn luân phiên làm hai việc có tính chất sáng tạo cùng một lúc (làm khâu này cho một việc, chuyển sang làm việc khác, rồi quay lại việc ban đầu, luân phiên như vậy) thì sản phẩm làm ra sẽ có tính sáng tạo cao hơn khi làm hoàn thành việc này rồi mới chuyển sang việc khác (Lu, Akinola và Mason, 2017). Việc luân phiên như vậy sẽ khiến não của chúng ta có khoảng nghỉ, giảm ảnh hưởng của định kiến nhận thức vì phải tập trung quá sâu cho một việc.

Bên cạnh đó, một số nhà giáo dục đề xuất giải pháp “xoá học”. “Xoá học” nghĩa là khi học hỏi đến một giai đoạn thông tuệ và thuần thục nhất định, chúng ta phải sẵn sàng để những kiến thức đã có sang một bên để học hỏi kiến thức mới. Thậm chí, chúng ta phải hoài nghi những kiến thức, kinh nghiệm sẵn có, mở mang đón nhận những thông tin, quan điểm đa chiều.

Luyện tập để cởi mở đón nhận nhiều kiến thức, thông tin đa chiều trước khi ra quyết định theo cảm quan cá nhân cũng là một giải pháp hay. Khi sẵn sàng lắng nghe và đón nhận ý kiến của người khác, chúng ta có thể đối chiếu, phân tích mặt được và chưa được, hoài nghi ý kiến của bản thân, từ đó học hỏi ý kiến người khác để đề xuất giải pháp tốt hơn. Hãy luôn đặt câu hỏi tại sao, sẽ ra sao nếu không thế này mà thế kia.

Lời kết

Gắn suy nghĩ vào lối mòn dưới ảnh hưởng của định kiến nhận thức sẽ khiến chúng ta xa rời các ý tưởng sáng tạo, đổi mới, đột phá. Bạn có thể thử nghỉ ngơi, luân phiên giữa các giai đoạn công việc, không ngừng học hỏi cái mới, và cởi mở lắng nghe ý kiến người khác để vượt qua định kiến nhận thức.

Bác tôi không chỉ sơn nhà thờ bằng màu hồng, ông học tiếng Trung khi đã ngoài 60 tuổi với mục đích tự đi du lịch Trung Quốc mà không phải mua tour du lịch. Bác tôi trẻ hơn rất nhiều người trẻ “già cỗi” khác thường xuyên bị ảnh hưởng bởi định kiến nhận thức.

**CẬP NHẬT (ngày 16/7/2021)

Tôi (Em) rất cảm ơn hai chị Nguyễn Thị Kiều Trinh và Trà Hoa Nữ đã thảo luận và có các góp ý rất hay sau khi bài viết được đăng trên facebook. Tôi (Em) xin tiếp thu ý kiến của hai chị và bổ sung thêm như sau:

1. Chị Nguyễn Thị Kiều Trinh cho rằng suy nghĩ theo lối mòn có mặt tích cực của nó. Tôi rất đồng ý với chị Trinh. Do quá tập trung vào một mặt vấn đề, tôi đã bỏ quên ý này trong bài viết. Định kiến nhận thức giúp chúng ta đưa ra nhận định, quyết định một cách nhanh chóng mà không khiến trí não phải hoạt động quá căng thẳng (vì phải cân nhắc nhiều mặt). Trong một số hoàn cảnh, định kiến nhận thức giúp chúng ta cảm thấy an toàn và được chấp nhận.

2. Chị Trà Hoa Nữ cho rằng có thể vượt qua định kiến nhận thức bằng cách đứng về phía “phe” đối lập để tìm cách lập luận, bảo vệ cho họ. Khi đó chúng ta sẽ khách quan hơn trong nhận định vấn đề. Tôi (Em) rất đồng ý với giải pháp này.

3. Bản thân tôi vẫn luôn thường xuyên rơi vào suy nghĩ theo định kiến nhận thức. Đôi khi bản thân chúng ta suy nghĩ như vậy nhưng không nhận ra (thuật ngữ khoa học gọi là implicit assumption, giả định ngầm không nhận thức được). Ví dụ gần nhất là khi viết bài viết này, do quá tập trung vào một mặt vấn đề, tôi đã bỏ quên mặt tích cực của định kiến nhận thức. Sau một đêm nghỉ ngơi và lắng nghe ý kiến đa chiều của mọi người thì nhận ra mình cần tiếp thu, chỉnh sửa cho bài viết tốt hơn. Tôi vẫn đang mỗi ngày không ngừng học tập, càng học hỏi càng thấy mình bé nhỏ và cần phải học hỏi từ nhiều người hơn nữa.

4. Mục đích cuối cùng của bài viết này là muốn chia sẻ các cách để làm việc trí não một cách hiệu quả (nhất là trong các công việc cần sự sáng tạo), thúc đẩy mọi người không ngừng học hỏi, lắng nghe ý kiến của người khác, thử đặt mình vào vị trí người khác, đưa ra các phát kiến mới, cải tiến để công việc và bản thân ngày một tốt hơn.

Xin cảm ơn mọi người đã đọc bài viết, chúc mọi người một ngày vui vẻ, tốt lành với nhiều ý tưởng mới.

Linh Bùi

Tháng 7/2021

 

Tham khảo:

Duncker, K., & Lees, L. S. (1945). On problem-solving. Psychological monographs58(5).

Lu, J. G., Akinola, M., & Mason, M. F. (2017). “Switching On” creativity: Task switching can increase creativity by reducing cognitive fixation. Organizational Behavior and Human Decision Processes139, 63-75.

Maier, N. R. (1931). Reasoning in humans. II. The solution of a problem and its appearance in consciousness. Journal of comparative Psychology12(2), 181.

Smith, S. M. (2003). The constraining effects of initial ideas. Group creativity: Innovation through collaboration, 15-31.

 

 

 

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply