2
38

Nhật Bản: Nhìn từ các tầng văn hóa (Phần 1)

hoa dao Nhat Ban

Bạn thấy gì ở Nhật Bản? Chiếc áo Kimono, hoa anh đào, món sushi,… mỗi hình hài vật chất đó đều ẩn chứa bên trong quốc hồn của một đất nước từ thuở khai sơn lập địa đã cô lập giữa Thái Bình Dương.

Sau 02 năm du học ở Nhật Bản, tôi nghĩ mình cần phải vượt lên trên những trải nghiệm đời sống đơn thuần để khám phá tầng sâu của các giá trị văn hóa Nhật Bản. Tôi chọn cách tiếp cận nhìn từ các tầng văn hóa.

Đọc thêm bài viết về các tầng văn hóa: Giao tiếp liên văn hóa là gì?

Vì văn hóa có đa tầng, để am hiểu thấu đáo cần bóc tách các tầng lớp của văn hóa từ trong ra ngoài. Tôi sẽ đi ngược chiều từ lớp trong cùng để bóc tách các yếu tố về tự nhiên, lịch sử, xã hội ảnh hưởng đến việc hình thành các giá trị, chuẩn mực văn hóa Nhật Bản. Lớp giữa về các chuẩn mực, giá trị và lớp ngoài cùng là những biểu hiện vật chất của văn hóa Nhật Bản sẽ được phân tích thông qua các khía cạnh: quan hệ giữa người với người, ứng xử của con người với thời gian và không gian.

Xứ sở mặt trời mọc

Các yếu tố địa lý, lịch sử, tôn giáo tín ngưỡng ảnh hưởng lớn đến văn hóa Nhật Bản. Là cụm đảo nằm trên vành đai núi lửa Thái Bình Dương tách biệt hoàn toàn với lục địa, Nhật Bản không những thường xuyên bị ảnh hưởng bởi thiên tai mà còn bị hạn chế trong việc giao lưu với các quốc gia trên thế giới.

Phát triển từ nền nông nghiệp, người Nhật nguyên thủy gắn kết với nhau thành cộng đồng để trồng lúa, bắt cá. Khởi sinh từ cuộc sống gắn bó với thiên nhiên, Shinto với niềm tin rằng vạn vật đều có thần linh, tôn thờ tổ tiên trở thành tín ngưỡng bản địa từ buổi sơ khai.

Cùng với Shinto, đạo Phật và Khổng giáo du nhập vào Nhật Bản trong thời kỳ ảnh hưởng bởi văn hóa Trung Quốc (từ cuối thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ thứ 9) là nền tảng tinh thần trong đời sống chính trị – xã hội của người Nhật suốt chiều dài lịch sử.

Sau khi ảnh hưởng của Trung Quốc phai dần do sự sụp đổ của nhà Tần, lịch sử Nhật Bản chứng kiến 7 thế kỷ phát triển của giới samurai (từ thế kỷ 10 đến đầu thế kỷ 17), hơn 2 thế kỷ đóng kín không giao lưu với thế giới (từ đầu thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19), cuộc cách mạng thần kỳ hiện đại hóa nước Nhật theo mô hình các nước phương Tây dưới thời Meji (cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20), và công cuộc công nghiệp hóa nước Nhật sau thất bại trong chiến tranh thế giới thứ II.

Là một dân tộc phát triển trên nền nông nghiệp trồng lúa, bị tách biệt với phần lục địa của thế giới, thường xuyên tương trợ nhau vượt qua thiên tai và chịu nhiều ảnh hưởng của Khổng giáo, Nhật Bản có nền văn hóa theo chủ nghĩa tập thể, chú trọng hoàn cảnh giao tiếp và thụ động trong giao tiếp. Ảnh hưởng của Khổng giáo dưới nền quân chủ và tinh thần samurai suốt mấy trăm năm hình thành trong văn hóa Nhật khoảng cách quyền lực lớn, ứng xử theo thứ bậc, phân tầng xã hội, tuổi tác rất rõ ràng. Thời gian đối với người Nhật cũng được nhận thức theo vòng chu kỳ với các sự kiện tiếp nối nhau theo quy trình.

Tôi ở giữa chúng ta

Lời chào

Lần đầu tiên tôi có một cuộc tiếp xúc trực tiếp với người Nhật là vào năm 2014. Một công ty thiết kế Nhật Bản đạt giải nhất trong cuộc thi Phương án thiết kế Nhà Trưng bày Hoàng Sa do UBND huyện Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng tổ chức. Với vai trò là người hỗ trợ tổ chức cuộc thi, tôi được tham dự buổi gặp mặt giữa UBND huyện Hoàng Sa và đại diện lãnh đạo công ty Nhật Bản nhân dịp phía Nhật có chuyến công tác đến Đà Nẵng.

Đó là một người đàn ông khoảng 55 tuổi, nhanh nhẹn, thanh tao, có nụ cười hiền đáng mến. Trong căn phòng trải chiếu tatami của một nhà hàng Nhật, vị lãnh đạo đáng kính của công ty Nhật quỳ xuống, cúi đầu chào bằng tiếng Nhật rồi cầm tấm danh thiếp bằng cả hai tay đưa về phía tôi cùng một nụ cười nhiệt thành. Bối rối, sững sờ, tôi chỉ biết đưa hai tay cầm lấy tấm danh thiếp và cúi lấy cúi để chỉ sợ thất kính với người lớn tuổi.

Là một dân tộc theo chủ nghĩa tập thể đề cao hòa khí trong cộng đồng, người Nhật rất coi trọng lời chào cúi đầu. Cúi đầu thể hiện sự tôn trọng, tin tưởng người đối diện. Đó là cách hành xử có thứ bậc theo tinh thần Khổng giáo. Trong giới samurai xưa, người bề dưới cúi gập người để chào bậc bề trên thể hiện sự tin tưởng rằng bậc bề trên sẽ không xử tử mình, giao toàn bộ tính mạng của mình cho họ, “tôi tin tưởng anh”.

Điều này khác với văn hóa Mỹ, văn hóa theo chủ nghĩa cá nhân xem cái tôi cá nhân là quan trọng. Giới cao bồi Mỹ chào nhau bằng đấu súng nên người Mỹ đưa tay bắt chào nhau ngầm nói rằng tôi không có vũ khí trong tay, chúng ta hợp tác bình đẳng, “anh hãy tin tưởng tôi”.

Lắng nghe và ngôn ngữ cơ thể

Nghe là một hình thức giao tiếp. Với đặc trưng văn hóa thụ động trong giao tiếp, người Nhật thường nhã nhặn chú ý lắng nghe, không cắt ngang khi người khác nói. Một so sánh của Lewis (2006) về thói quen lắng nghe trong đàm phán kinh doanh giữa 3 nền văn hóa chủ động đơn phương (Mỹ), chủ động đa phương (Tây Ban Nha), và phản ứng thụ động (Nhật Bản) cho thấy tỉ lệ lắng nghe của người Nhật là cao nhất.

Quan sát của tôi tại các lớp học gồm sinh viên đến từ nhiều quốc gia cho thấy, sinh viên Nhật Bản thường chủ yếu im lặng lắng nghe, dù biết câu trả lời cho câu hỏi của giáo sư họ vẫn không chủ động phát biểu mà chỉ phát biểu khi giáo sư mời. Với các lớp đào tạo dành cho nhân viên các công ty Nhật, mặc dù đa số người học đều đã đọc và chuẩn bị tài liệu rất cẩn thận ở nhà, người học vẫn khá dè dặt trong việc phản ứng lại các câu hỏi của giáo sư trên lớp.

Chính sự chăm chú lắng nghe này khiến người Nhật bị gọi là hay xấu hổ khi giao tiếp. Thực tế, đây không phải là tính cách hay xấu hổ mà là một cách lắng nghe tích cực của người Nhật.

Van hoa My, Tay Ban Nha, Nhat Ban

Thói quen lắng nghe của người Mỹ, Tây Ban Nha, và Nhật Bản khi đàm phán kinh doanh [1]

Khi nói chuyện, người Nhật biểu hiện nét mặt nhã nhặn, chăm chú để tạo hòa khí. Riêng ánh mắt, họ không nhìn thẳng vào mắt đối phương mà nhìn xuống vì cho rằng nhìn trực tiếp vào mắt người khác là thiếu lịch sự. Ánh mắt nhìn xuống được kết hợp với hành động cúi đầu thường xuyên của người Nhật trong giao tiếp (chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi) thể hiện sự khiêm nhường, tôn trọng đối tác.

Chú trọng hoàn cảnh giao tiếp

Tiếng Nhật có hệ thống kính ngữ dùng thể hiện sự tôn trọng giữa người với người trong giao tiếp. Việc sử dụng kính ngữ giúp tạo hòa khí và xây dựng mối quan hệ tốt giữa người nói với nhau. Nói quá thẳng sẽ làm mất hòa khí và phật lòng đối phương nên người Nhật thường nói giảm, nói tránh, không nhận xét trực diện khi chỉ trích, phê phán người khác. Đây cũng là cách để không làm mất mặt đối phương, nhất là khi giao tiếp giữa tập thể.

Người đến từ nền văn hóa không chú trọng hoàn cảnh giao tiếp như Mỹ, Đức thường cho rằng người Nhật xã giao, thiếu tính quyết đoán và không thắng thắn trong giao tiếp là vì vậy.

Do chú trọng hoàn cảnh giao tiếp, người Nhật thường xuyên nói xin lỗi hoặc cảm ơn người đối diện. Tôi từng rất bối rối mỗi khi chơi cầu lông với hai người bạn Nhật Bản vì điều này. Mỗi khi tôi khen bạn đánh quả cầu hay hoặc khi tự thấy mình đánh quả cầu chưa tốt, bạn sẽ dừng lại cúi đầu “cảm ơn” hoặc “xin lỗi”. Trận cầu của tôi với người bạn Nhật thỉnh thoảng có thêm màn cúi đầu như vậy.

Bạn cũng sẽ không khỏi ngạc nhiên nếu thấy một người Nhật vừa nghe điện thoại vừa cúi đầu “cảm ơn” hoặc “xin lỗi” dù chỉ là lời nói qua điện thoại. Khi hiểu nét văn hóa này, khi viết email gửi một người bạn Nhật để cảm ơn hoặc xin lỗi về điều gì đó tôi cũng thường hình dung rằng mình đang cúi đầu với họ.

Thứ bậc

Chịu ảnh hưởng của Khổng giáo, quan hệ thứ bậc trong giao tiếp của người Nhật rất quan trọng. Trao đổi danh thiếp là để biết thứ bậc xã hội của nhau, thuận tiện cho việc xưng hô và ứng xử trong quá trình giao tiếp. Việc phân định hệ thống thứ bậc trong các nhóm (gia đình, công ty) rất rõ ràng hình thành khoảng cách quyền lực lớn. Khi là thành viên của nhóm, bạn phải tuân thủ thứ bậc để dùng kính ngữ khi xưng hô, biết vị trí ngồi trong cuộc họp, ứng xử trong mọi tình huống sao cho không làm mất mặt người khác, nhất là người ở vị trí cao, người lớn tuổi, người có thâm niên.

Ngay cả cách sắp xếp để chụp một bức ảnh cũng phải tuân thủ quy tắc thứ bậc này. Dù là một bức ảnh được chụp cách đây 100 năm hay tại thời điểm năm 2017 thì luôn có một hàng ghế phía trước dành cho những người có thứ bậc cao, người lớn tuổi và có thâm niên; ngồi ở chính giữa hàng ghế là người được trọng vọng nhất. Những người có vị trí thấp, trẻ hơn sẽ đứng phía sau hoặc xung quanh hàng ghế.

Bạn thuộc về nhóm nào

Với văn hóa theo chủ nghĩa tập thể, người Nhật liên kết chặt chẽ trong nhóm, ẩn mình trong đám đông và thiếu sự kết nối với những người ngoài nhóm. Không đề cao sự nổi bật cá nhân như các nước phương Tây, sự lựa chọn của người Nhật trong đời sống hằng ngày là phải giống với đám đông. Màu sắc trang phục được đông đảo người Nhật ưu chuộng là đen, xám, trầm, không sặc sỡ, đặc biệt là trang phục công sở.

Ý kiến cá nhân có xu hướng phụ thuộc vào ý kiến tập thể để đảm bảo hòa khí chung. Lần gặp đầu tiên, họ luôn giới thiệu về nơi mình làm việc và trao đổi danh thiếp để người đối diện biết cụ thể về nhóm mà họ thuộc về.

Khi tham gia trợ giảng các lớp đào tạo dành cho nhân viên các công ty Nhật, tất cả các trợ giảng như tôi đều thường xuyên được yêu cầu phải đi sớm hơn giờ làm việc 10 phút. Thời gian này được dành để tôi và nhóm mà mình phụ trách giới thiệu bản thân, làm quen, nói chuyện, xóa dần cảm giác rằng tôi là người ngoài nhóm. Quá trình hợp tác trong buổi học sẽ tích cực và hiệu quả hơn bởi tôi đã được tiếp nhận như thành viên của nhóm, các thành viên cũng sẽ cởi mở hơn trong việc phát biểu quan điểm cá nhân của mình.

Đọc tiếp Nhật Bản: Nhìn từ các tầng văn hóa (Phần 2)

By Linh Bùi

Bản thảo đầu tiên: Niigata, Nhật Bản, tháng 6/2017

Chỉnh sửa và đăng: Đà Nẵng, tháng 7/2019


Tài liệu tham khảo

[1] Lewis, R. D. (2006). When cultures collide: Leading across cultures (3rd ed.). Boston: Nicholas Brealey Pub, p.71.

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply