10
23

Nhật Bản: Nhìn từ các tầng văn hóa (Phần 2)

 

Nui Phu Sy Nhat Ban

Sau khi du học ở Nhật Bản về tôi luôn có thói quen đến trước các cuộc hẹn hay cuộc họp ít nhất 5 phút. Tôi cảm thấy thoải mái và tự tin khi mình chuẩn bị chu đáo và tôn trọng người khác bằng 5 phút đó. Tôi cũng biết tôn trọng không gian riêng tư của người khác hơn, theo kiểu của người Nhật. Đó là những thói quen nhỏ mà tôi ảnh hưởng, dần dần trở thành hành vi, nếp sống hằng ngày.

Thế nhưng, đó không chỉ là thói quen hay hành vi, đằng sau cách ứng xử với thời gian và không gian là câu chuyện  về đặc tính văn hóa của người Nhật.

⇒ Đọc thêm Nhật Bản: Nhìn từ các tầng văn hóa (Phần 1)

Vòng chu kỳ của thời gian

Thời gian với người Nhật được phân theo chu kỳ của mùa, đời người, quy trình làm việc, công đoạn công việc,… Họ đo đếm một năm bằng mùa với nhiều sự kiện: mùa anh đào nở, mùa pháo hoa, mùa lá vàng, mùa tuyết rơi. Họ đón nhận bước đi của thời gian bằng những cảm nhận với thiên nhiên, cảm thức vẻ đẹp của mùa bằng tư thế khoan thai, không vội vã.

Đó là lý do người Nhật rất thích có sân vườn nhỏ trồng nhiều loại cây mang dấu ấn bốn mùa bên cạnh nhà mình. Khu vườn là nơi lắng nghe bước đi của thời gian, hòa mình vào thiên nhiên, đón nhận và chia sẻ những đổi thay của đời người.

Nhom ban ngam la do mua thu

Linh cùng bạn học và một gia đình người Nhật đến ngắm lá đỏ tại Công viên Yahiko, Niigata, mùa thu năm 2016

 

Một buổi thưởng trà theo phong cách Nhật phải tuân thủ nhiều công đoạn với cả người pha trà và người thưởng thức. Chỉ khi tuân thủ đầy đủ các công đoạn rất tỉ mỉ thì buổi thưởng trà mới đạt chuẩn nghệ thuật.

Khi vào bếp làm bánh với một bà nội trợ Nhật bạn cũng phải tuân thủ từng bước chi tiết của cuốn sách hướng dẫn, đo đếm từng mg bột, ml nước, từng giây nướng bánh cho đến khi chiếc bánh ra lò. Những người đến từ nền văn hóa nhận thức thời gian tuyến tính và linh hoạt rất dễ thiếu kiên nhẫn để trải nghiệm những điều này cùng người Nhật.

nghi thuc thuong tra Nhat Ban

Linh tham gia một buổi nghi thức thưởng trà của người Nhật, tháng 9/2016

 

Trong công việc, người Nhật đặc biệt tuân thủ các quy trình. Buổi gặp mặt đối tác bao giờ cũng qua công đoạn chào hỏi, trao đổi danh thiếp, giới thiệu công ty, rồi mới bắt đầu làm việc. Quá trình đàm phán phải trải qua nhiều lần trao đổi, đảm bảo cho toàn bộ tập thể đều nắm thông tin, quyết định được phê duyệt qua lãnh đạo ở nhiều bậc, bộ phận. Họ đặc biệt tuân thủ quy trình một cách tuần tự, không nóng vội, đảm bảo các công đoạn được thực hiện theo thứ tự và có nguyên tắc.

Đúng giờ là một cách tuân thủ nguyên tắc xã hội của người Nhật. Một mặt, đúng giờ không làm chậm trễ việc của người khác, không làm ảnh hưởng đến quyền lợi tập thể, là một cách tôn trọng tập thể. Mặc khác, đây là sản phẩm của nền công nghiệp hóa từ rất sớm ở Nhật.

Do là nước phương Đông đầu tiên mở cửa với phương Tây, bên cạnh một nước Nhật thấm đẫm đặc trưng của văn hóa phương Đông là một nước Nhật hiện đại của lối sống công nghiệp xem thời gian như vàng bạc. Giờ tàu chạy luôn chuẩn từng giây nên chậm trễ 1 giây sẽ khiến bạn lỡ chuyến tàu, kéo theo chậm trễ cả một quy trình đã được lập sẵn chi tiết cho một ngày.

Một người bạn Nhật của tôi chỉ có thể yêu tâm thực hiện phần thuyết trình của mình khi bạn cầm theo chiếc đồng hồ bấm giây, dù là luyện tập ở nhà hay trình bày trên lớp. Phần thuyết trình của bạn sẽ luôn đúng hoàn hảo trong vòng 2 phút, không lạm một giây nào của các thành viên khác trong nhóm.

Thời gian chờ của người dân khi đến làm việc tại các cơ quan hành chính cũng luôn được giảm tối đa để không làm lãng phí thời gian. Chất lượng dịch vụ ở cả khu vực công và khu vực tư, chính vì vậy, đều chu đáo đến từng công đoạn và chi tiết.

Tuân thủ nghiêm ngặt theo các quy trình được chuẩn hóa và luôn đúng giờ khiến người Nhật bị gọi là quá nguyên tắc, cứng nhắc, và thiếu tính quả quyết. Thực tế, đây là những chuẩn mực xuất phát từ nhận thức về thời gian của người Nhật. Hiểu được điều này là rất cần thiết để biết cách ứng xử và xây dựng mối quan hệ lâu bền với người Nhật.

Con người với không gian

Quan điểm sống tập thể quan trọng hơn cá nhân khiến người Nhật luôn tự ý thức giải quyết các vấn đề cá nhân một cách riêng tư, không làm ảnh hưởng đến không gian chung và những người xung quanh. Dù đi trên những con phố Tokyo đông đúc hay trên những chuyến tàu điện chật kín đến ngạt thở bạn đều không bị làm phiền bởi tiếng ồn ào của đám đông. Đọc sách, nghe nhạc bằng tai nghe, chơi game trên điện thoại là cách họ thưởng thức thời gian đi tàu trong im lặng, không ảnh hưởng đến những người xung quanh.

Nếu bịt khẩu trang ở Việt Nam là cách để bạn tránh tác động xấu của thời tiết đến bản thân thì ở Nhật Bản là cách để bạn không lây truyền bệnh cho người khác.

Việc thể hiện cảm xúc yêu thương hay đau khổ tột bậc giữa đám đông cũng hạn chế. Vì vậy, bạn sẽ hiếm thấy một đám tang với quá nhiều tiếng khóc than ở Nhật bởi nước mắt được nuốt vào trong một cách thầm lặng.

Khoảng cách an toàn của cá nhân giữa tập thể để không làm phiền người khác hình thành văn hóa không va chạm. Lời chào cúi đầu sẽ tạo khoảng cách an toàn với đối phương thay vì cái bắt tay như người Mỹ. Tôi từng phạm sai lầm khi vừa nói chuyện vừa chạm cánh tay của bạn gái người Nhật trong một lớp đào tạo. Thoáng trong khoảnh khắc của cuộc trò chuyện tôi nhận thấy nét mặt bạn kém tươi và ngỡ ngàng những lúc tay tôi chạm đến cánh tay của bạn. Cuộc nói chuyện sau đó có phần không tự nhiên cho đến khi tôi ngồi lùi lại và tạo khoảng cách an toàn cho cô gái.

Tự giải quyết vấn đề của cá nhân mình, không làm phiền tập thể, không va chạm, không tò mò thế giới riêng tư của người khác, ở người Nhật có một lối sống tự lực, kiên cường, độc lập đến tột bậc. Cũng không mấy khó hiểu khi đất nước này có thể khôi phục nhanh chóng sau thiên tai, chiến tranh và phát triển ngoạn mục trong kinh tế, khoa học, kỹ thuật.

Tóm lại, có thể vắn tắt 4 đặc tính văn hóa Nhật Bản trong mấy nét thông qua bóc tách các tầng văn hóa:

  • Là một dân tộc phát triển trên nền nông nghiệp trồng lúa, bị tách biệt với phần lục địa của thế giới, thường xuyên tương trợ nhau vượt qua thiên tai và chịu nhiều ảnh hưởng của Khổng giáo, Nhật Bản có nền văn hóa theo chủ nghĩa tập thể, chú trọng hoàn cảnh giao tiếp và thụ động trong giao tiếp.
  • Ảnh hưởng của Khổng giáo dưới nền quân chủ và tinh thần samurai suốt mấy trăm năm hình thành trong văn hóa Nhật khoảng cách quyền lực lớn, ứng xử theo thứ bậc, phân tầng xã hội, tuổi tác rất rõ ràng.
  • Nhận thức thời gian theo vòng chu kỳ với các sự kiện tiếp nối nhau theo quy trình nên người Nhật luôn đúng giờ và tuân thủ nghiêm ngặt các trình tự trong công việc và cuộc sống.
  • Quan điểm sống tập thể quan trọng hơn cá nhân khiến người Nhật luôn tự ý thức giải quyết các vấn đề cá nhân một cách riêng tư, không làm ảnh hưởng đến không gian chung và không làm phiền đến những người xung quanh.

“Gợi ý” khám phá văn hóa

Các bạn có thể xem cách phân tích của mình là một “bài mẫu” để áp dụng cho đất nước khác mà mình chuẩn bị đi du học.

Trước khi đến một đất nước hay vùng đất nào đó, bạn hãy tìm hiểu những thông tin cơ bản về vị trí địa lý, khí hậu, dân số, thậm chí là GDP (bạn có thể mường tượng và so sánh các chỉ số dân số và GDP của vùng đất đó với tỉnh, thành phố bạn đang sống để hình dung mức độ phát triển của nó).

Bên cạnh đó, hãy dành thêm chút thời gian để xác định “tọa độ văn hóa” với những bóc tách về lịch sử, đặc tính văn hóa, cách ứng xử của con người với thời gian và không gian. Bạn có thể chọn cách như Linh là thường đến bảo tàng lịch sử khi đến thăm một thành phố hay đất nước.

Bóc tách các tầng lớp văn hóa từ lớp lõi bên trong (đặc điểm lịch sử, địa lý, xã hội), lớp giữa (chuẩn mực, giá trị) và lớp vỏ vật chất bên ngoài là cách để hiểu sâu và hòa nhập văn hóa của quốc gia mà chúng ta du học.

Chúc bạn có những khám phá văn hóa thật thú vị nhé!

 

By Linh Bùi

Bản thảo đầu tiên: Niigata, Nhật Bản, tháng 6/2017

Chỉnh sửa và đăng: Đà Nẵng, tháng 7/2019

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply