3
124

Phép thử và Sai

lua_chon
Tôi đứng trước gian hàng trái cây, ngần ngừ giữa túi nho xanh và túi nho đen. Tuần trước ăn nho xanh rồi. Tuần này chọn nho đen vậy. Tuần sau tôi sẽ biết nên ăn loại nào ngon hơn mà không mất thời gian lựa chọn. Tôi đã liên tục thực hiện cách tư duy đó trong suốt một tháng đầu tiên ở Úc. Tôi nhận ra rằng Phép thử và Sai thật sự hiệu nghiệm trong quá trình hòa nhập với môi trường mới.

Phép thử và Sai được ứng dụng phổ biến trong cả nghiên cứu khoa học và cuộc sống hằng ngày. Bản chất của phương pháp này là quá trình tiến hóa. Đó là sự chọn lọc một cách tự nhiên hay có ý thức trong tự nhiên và xã hội loài người. Trong quá trình phát triển xã hội, con người giữ lại những cái tốt nhất giữa vô vàn lựa chọn.

Phương pháp này có 5 bước cơ bản:

(1) Thử: lựa chọn một trong các giả thiết/giải pháp và triển khai;

(2) Sai: Triển khai giả thuyết/giải pháp và nhận được kết quả không như mong đợi;

(3) Phân tích nguyên nhân dẫn đến sai;

(4) Sửa sai: lựa chọn phương án khác;

(5) Lặp lại bước thử cho đến khi đạt được mục tiêu.

Ví dụ đơn giản của phương pháp này là bài toán giải phương trình. Sau khi giải được phương trình, chúng ta phải thực hiện phép thử đối với từng kết quả tìm được. Ba kết quả (0,1,2) chưa chắc đều đúng nên phải lần lượt đưa từng con số vào phương trình gốc để thử xem con số nào thỏa mãn phương trình. Thử 0 – sai, thử 1 – sai, thử 2 – đúng thì kết quả cuối cùng chỉ là một con số chứ không phải ba con số.

Đây là những phép thử đơn giản của bài toán phổ thông, thực tế chúng ta luôn thực hiện các phép thử trong cuộc sống hằng ngày, nhất là trong hoàn cảnh bắt đầu một môi trường mới. Môi trường mới buộc con người phải đưa ra nhiều quyết định mới nhưng con người lại thiếu kinh nghiệm và kiến thức về môi trường đó nên phải làm các phép thử. Đến đây lại phải bàn thêm một chút về quy trình ra quyết định.

Quy trình ra quyết định trong nhận thức con người thường bao gồm 6 bước:

(1) Tiếp nhận thông tin về vấn đề;

(2) Phân tích vấn đề;

(3) Đưa ra các giải pháp (thông thường sẽ có nhiều giải pháp cho một vấn đề);

(4) Cân nhắc xem từng giải pháp có phù hợp hay không dựa trên kinh nghiệm, kiến thức của bản thân hoặc “mượn” từ người khác;

(5) Đặt giải pháp trong mối tương quan tác động với môi trường, con người, cuộc sống xung quanh để cân nhắc mặt được và chưa được;

(6) Cuối cùng, ra quyết định.

Trong môi trường mới, chúng ta gặp trở ngại ở bước thứ 3 vì thiếu kinh nghiệm và kiến thức để so sánh, đối chiếu, phân tích. Việc “mượn” kiến thức và kinh nghiệm từ người khác chưa cung cấp đầy đủ thông tin để chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Vậy muốn có kinh nghiệm thì phải làm sao? Phải thử! Quy trình thử, loại bỏ kết quả sai giúp chúng ta tích lũy kinh nghiệm cho những lần thử tiếp theo, cho đến khi đủ kiến thức lựa chọn cái tốt nhất.

Những đứa trẻ dưới 3 tuổi thực hiện rất nhiều Phép thử và Sai trong quá trình học hỏi và tìm hiểu cuộc sống xung quanh. Trong vài tháng ăn dặm đầu tiên, cháu tôi thử ăn tất cả những món mẹ dành cho. Tuy nhiên, bé dần dần chọn lọc và về sau chỉ ăn những món bé thích. Bé thử tất cả các cách giao tiếp như mè nheo, nhõng nhẽo, nịnh nọt, vâng lời với từng người trong gia đình. Bé tiếp nhận phản ứng từ từng người và chọn “chiến thuật” để giao tiếp, chẳng hạn nhõng nhẽo với ba, mè nheo với ông bà nội, nịnh nọt với ông ba ngoại, còn với mẹ thì nhõng nhẽo nhưng phải vâng lời.

Thực tế là sau nhiều trải nghiệm, trong đó có cả trải nghiệm Thử và Sai, mỗi chúng ta sẽ tự hình thành các phương pháp làm việc hiệu quả của riêng mình. Tuy nhiên, nếu phải chuyển sang một môi trường mới phức tạp hơn (học cao hơn, chuyển đến công ty lớn hơn) hoặc vị trí công việc cao hơn (thăng chức) thì đôi khi những cách thức hiệu quả ở môi trường và vị trí cũ sẽ không còn phù hợp. Chúng ta phải kiểm chứng các phương pháp cũ để tìm phương pháp mới hiệu quả hơn. Đó chính là quá trình tự tiến hóa để trưởng thành.

Khi bước vào một môi trường mới, tôi thường áp dụng phương pháp Thử và Sai để hòa nhập và rèn dõi bản thân. Tôi sẽ thử xem những phương pháp học tập và làm việc trước đây của mình có còn phù hợp với môi trường và con người mới hay không. Nếu tiếp tục phù hợp thì tiếp tục sử dụng. Nếu không còn phù hợp thì điều chỉnh hoặc lựa chọn cách thức khác.

Chẳng hạn, chương trình thạc sĩ của tôi trước đây yêu cầu vừa học môn học vừa làm luận văn trong vòng 2 năm. Đánh giá môn học được thực hiện thông qua bài tập nhóm và bài luận cá nhân nên tôi quản lý thời gian theo hạn nộp bài, hạn làm việc nhóm và hạn nộp luận văn. Quy trình thường là 3 tháng của kỳ học và xa nhất là 2 năm. Tôi tiếp tục thực hiện cách quản lý thời gian này khi bắt đầu học chương trình tiến sĩ. Thế nhưng, sau hai tuần tôi nhận ra cách làm đó không còn phù hợp. Phép thử đã cho kết quả sai. Chương trình tiến sĩ yêu cầu thời lượng tự nghiên cứu rất lớn, đích đến là các bài báo nghiên cứu, luận văn tiến sĩ và hướng phát triển nghề nghiệp sau này. Vì vậy, tôi đã điều chỉnh cách quản lý thời gian với tầm nhìn rộng và xa để bao quát các mục tiêu trong vòng 1 học kỳ, 1 năm, 3 năm và xa hơn nữa.

Tuy nhiên, bên cạnh các ưu điểm, Thử và Sai vẫn có một số nhược điểm. Nếu chỉ dùng phương pháp này thì khó có sự đột phá, tốn thời gian, chi phí cao và không phải luôn áp dụng được với mọi hoàn cảnh, lứa tuổi, sự việc.

Tôi không thể cứ thử mãi các túi nho nếu có đến 10 loại nho ở siêu thị. Có lẽ tôi nên tìm đến kinh nghiệm của nhiều người khác để có quyết định ngay mà không cần lựa chọn. Khi cứ lẩn quẩn mãi giữa nho xanh và nho đen, tôi sẽ không nghĩ ra rằng mình có thể ăn loại trái cây khác như táo, dưa chẳng hạn.

Một em gái cùng chương trình tiến sĩ với tôi kể rằng em cứ học tiến sĩ thôi, sau này chọn nghề nghiệp không liên quan đến nghiên cứu cũng được, chẳng sao cả, vì EM CÒN TRẺ. Tôi đã “ghen tị” với tuổi trẻ của em khi em vẫn còn nhiều thời gian để thực hiện nhiều phép thử cho những điều lớn lao như học tập, công việc, thậm chí tình yêu, hôn nhân, gia đình. Tôi cũng đã từng có nhiều phép thử lớn lao như thế trong tuổi 20 của mình. Nhờ thế mà tuổi trẻ của tôi đã thật sự có nhiều màu sắc. Thế nhưng, tôi cũng đã phải trả giá cho đôi lần sai đáng tiếc. Khi đã ngoài 30 tuổi, tôi cảm giác mình không còn nhiều cơ hội hay thời gian cho những phép thử và sai đối với những việc lớn lao. Đã đến lúc phải dùng kinh nghiệm và kiến thức từ những lần sai trước để định hướng cuộc đời mình, nếu không thì những lần sai trước sẽ trở thành vô nghĩa.

Sau vài lần đi bộ về nhà vì lỡ chuyến xe bus, vài lần lạc đường, vài lần mua phải nho chua hoặc mua thức ăn đắt ở một số cửa hàng, tôi đã có những lựa chọn tốt hơn từ tháng thứ hai ở Úc. Với môi trường mới, hãy luôn Thử và Sai để ra quyết định tốt hơn. Dẫu vậy, đừng lạm dụng phép thử vì nó vẫn có nhiều nhược điểm và không thể áp dụng trong mọi sự việc. Nếu thực hiện phép thử thì đừng làm tắt mà nên đi đủ quy trình. Phải có phân tích, đánh giá, rút kinh nghiệm, nhất là đối với những quyết định phức tạp, tác động đến nhiều người. Có như vậy thì những lựa chọn sau mới tốt hơn và câu trả lời SAI mới có giá trị./.

By Linh Bùi

Tháng 3/2020

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply