6
186

Sốc văn hóa, sốc văn hóa ngược và du học

 

Tôi từng hai lần bị sốc văn hóa và hai lần sốc văn hóa ngược.

Lần sốc văn hóa thứ nhất diễn ra vào năm 18 tuổi khi tôi chuyển từ Đà Nẵng ra Hà Nội học đại học tại trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Rời gia đình ở Quảng Nam đến Đà Nẵng học cấp ba tại trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn từ năm 16 tuổi nên khi chuyển ra Hà Nội tôi khá tự tin để tiếp tục cuộc sống độc lập xa gia đình. Tuy nhiên, dù đã chuẩn bị tâm lý để đón nhận những thay đổi trong cuộc sống, tôi đã mất không ít thời gian để hiểu và chấp nhận những khác biệt trong môi trường học thuật (từ phổ thông lên đại học) cũng như môi trường văn hóa (giữa Hà Nội và xứ Quảng). Đặc biệt, phương ngữ Quảng Nam, tính cách thẳng thắn, “hay cãi” chảy trong dòng máu người Quảng đã khiến tôi nhiều lần đối mặt với tình huống khó xử trong quá trình giao tiếp với nền văn hóa tinh túy, thâm thúy, chuộng về lối nói gián tiếp ở miền Bắc.

Sau 4 năm đại học, sự điều chỉnh để hòa nhập với môi trường văn hóa phía Bắc đã hình trong tôi những tính cách song văn hóa Bắc – Trung. Thời gian đầu về Đà Nẵng tôi thậm chí còn lơ lớ vài phương ngữ Hà Nội. Điều này lại khiến tôi bị sốc văn hóa ngược khi quay về sống và làm việc tại Đà Nẵng.

Du học tại Nhật trong môi trường học thuật quốc tế và quay trở về Việt Nam công tác là lần sốc văn hóa và sốc văn hóa ngược thứ hai. Trong lần trải nghiệm thứ hai này, những khác biệt không còn nằm trong phạm vi các tiểu vùng văn hóa Việt Nam mà mở rộng ra với những va chạm với nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới.

Tôi đã từng hoảng hốt khi nhân viên giao hàng của Amazon Nhật Bản quỳ xuống trước cửa phòng để làm thủ tục giao nhận; từng thầm cáu kỉnh, khó chịu vì nhiều bạn đến từ Trung Á, Bắc Mỹ thường xuyên ngắt lời giáo sư để hỏi những câu hỏi tôi cho là vớ vẩn; từng căng thẳng vì những buổi thảo luận nhóm nảy lửa không có hồi kết giữa các thành viên đến từ 5 đến 7 quốc gia; hay từng sửng sờ khi một bạn người Hồi giáo đến từ Afghanistan nhiệt thành nói “Tao sẽ cầu nguyện thánh Allad của tao cho mày sớm lấy chồng”.

Để rồi sau 2 năm, từ môi trường học thuật theo phong cách Mỹ vốn đề cao chủ nghĩa cá nhân (chú trọng sự sáng tạo, trách nhiệm và ý kiến cá nhân), tôi lại bị sốc ngược văn hóa khi quay trở về với văn hóa theo chủ nghĩa tập thể, tôn trọng thứ bậc trong công việc ở Việt Nam (mời bạn tìm hiểu thêm về chủ nghĩa tập thể và chủ nghĩa cá nhân trong văn hóa ở bài viết “Giao tiếp liên văn hóa: Nhìn từ các hình mẫu văn hóa).

Khi du học, hiểu về giao tiếp liên văn hóa giúp chúng ta chủ động nhận thức được quá trình sốc văn hóa để chuyển nhanh từ giai đoạn khủng hoảng sang giai đoạn điều chỉnh và hòa nhập. Đến đây Linh muốn chia sẻ thêm với các bạn về các giai đoạn sốc văn hóa trong hai học thuyết phổ biến.

Thứ nhất là mô hình chu kỳ chữ U theo học thuyết của Lysgaard (1955) gồm 3 giai đoạn: giai đoạn trăng mật (hứng thú với những nét khác biệt trong nền văn hóa mới, tận hưởng những điều thú vị mà không phải lo lắng), giai đoạn khủng hoảng (gặp phải những khó khăn, rắc rối do giải mã sai những thông điệp trong giao tiếp), giai đoạn điều chỉnh để tiến đến song văn hóa (nỗ lực giải quyết các khó khăn trong giao tiếp bằng cách điều chỉnh cách ứng xử hướng đến hòa nhập với nền văn hóa mới; từ đó hiểu sâu nền văn hóa mới, tận hưởng nền văn hóa mới như giai đoạn trăng mật).

Soc van hoa U Lysgaard

Chu kỳ sốc văn hóa chữ U theo học thuyết của Lysgaard (1955)

 

Thứ hai là mô hình chu kỳ chữ W theo học thuyết của Gullahorn và Gullahorn (1963, 1966) gồm 3 giai đoạn như chu kỳ chữ U và giai đoạn thứ 4 gọi là sốc văn hóa ngược (xảy ra khi chúng ta về nước, quay trở lại với môi trường văn hóa gốc của mình)

Soc van hoa va soc van hoa nguoc Gullahorn Gullahorn

Chu kỳ sốc văn hóa và sốc văn hóa ngược chữ W theo học thuyết của Gullahorn và Gullahorn (1963)

 

Khác với sốc văn hóa giữa các tiểu vùng của cùng một đất nước, sốc văn hóa khi du học buộc chúng ta phải đối mặt với những xung đột đến từ nhiều nền văn hóa hoàn toàn khác nhau, đồng thời là những khác biệt trong văn hóa học thuật giữa hệ thống giáo dục Việt Nam và nước ngoài. Bạn nên chuẩn bị tâm lý để chuyển từ giai đoạn trăng mật sang khủng hoảng cũng như sớm vượt qua điểm đáy khủng hoảng để điều chỉnh, hòa nhập với môi trường văn hóa mới.

Những khó khăn trong sử dụng ngoại ngữ, những khác biệt trong diễn đạt phi ngôn từ, những hiểu biết chưa thấu đáo cũng như định kiến về các khuôn mẫu văn hóa trở thành lực cản làm chậm lại quá trình tự điều chỉnh và hòa nhập của chúng ta. Sau nhiều năm nhìn lại, Linh nhận ra rằng các lực cản này sẽ được giảm thiểu khi đi qua lăng kính nhận thức về giao tiếp liên văn hóa. Vì vậy, hãy trang bị cho mình những kiến thức, kỹ năng cần thiết về giao tiếp liên văn hóa trước khi lên đường du học các bạn nhé!

 

Soc van hoa Nhat, tuong than tu do ODAIBA

Linh thăm ODAIBA những ngày đầu tiên đến Nhật, tháng 9/2015

 

Bài đăng Facebook của Linh sau 2 tháng ở Nhật (ngày 21/10/2015):

“Hôm nay chị gái thân thương lâu ngày vào chát làm mình nhớ ra là mới sang đây có 2 tháng. Vậy mà tưởng như đi 2 năm rùi. Lâu và xa xăm như rằng mình đang ở một thế giới khác. Mà cũng đúng, đây là thế giới khác với toàn là sách vở và những nhịp kim đồng hồ vội vã giá trị đến từng giây.

Nu Thảo Nguyên Tịnh Giang Nguyễn Anna Quynh Nhung Hai Ho,…(tag hết C1 vào đó nhen), không biết tụi mi còn nhớ không:

“Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Trông về quê mẹ, ruột đau chín chìu”

Năm lớp 10, lớp mình được cô ra đề cảm nhận hai câu này. Còn nhớ lần đó ta được điểm cao, đơn giản vì lúc đó ta viết trong lúc nhớ cái ngõ dẫn về nhà ta. Giờ nhớ lại mới thấy thấm thía…”

 

Linh Bùi

Bản thảo đầu tiên: Niigata, Nhật Bản, tháng 6/2017

Chỉnh sửa và đăng: Đà Nẵng, tháng 7/2019


Tài liệu tham khảo

Gullahorn, Jeanne E., and John T. Gullahorn. 1963. “An Extension of the U-Curve Hypothesis.” Journal of Social Issues
19:33–47.

Lysgaard, Sverre. 1955. “Adjustment in a Foreign Society: Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States.”International Social Science Bulletin 7:45–51.

 

 

Show Comments

No Responses Yet

Leave a Reply